Beynindeki Gaz ve Fren

Sorun bazen gazın az olması değil, ayağının frende olmasıdır. Aynı temas, aynı partner, hatta aynı beden bir gün güçlü bir karşılık yaratırken başka bir gün neredeyse sessiz kalabilir. Değişen şey her zaman ne kadar “istekli biri” olduğun değildir.

Bir otomobil düşün: Motor çalışıyor, depo dolu ve yol açık görünüyor. Yine de araç hızlanmıyor. Uzaktan bakan biri motorun güçsüz olduğunu sanabilir; oysa fren devrededir. Cinsel yanıt da bazen buna benzer biçimde çalışır. Dışarıdan “arzu yok” gibi görünen deneyim, uyarılmayı destekleyen sinyallerin zayıflığından değil, baskılayıcı sinyallerin ağırlığından kaynaklanabilir.

Tek bir libido düğmesi yok

Cinsel isteği çoğu zaman tek bir gösterge üzerinden konuşuruz: yüksek libido, düşük libido. Bu dil kullanışlıdır ama mekanizmayı fazla düzleştirir. Çünkü beyin yalnızca cinsel açıdan çekici veya haz verici olabilecek sinyalleri fark etmez; aynı anda risk, rahatsızlık, sonuç ve güvenlik sinyallerini de değerlendirir.

Bu işleyiş dual control model, yani ikili kontrol modeliyle açıklanır. Model, cinsel yanıtın merkezi sinir sistemindeki iki işlevsel sürecin etkileşiminden doğduğunu söyler:

• Cinsel uyarılma sistemi — sexual excitation system: Cinsel açıdan anlamlı bulunan ipuçlarına duyarlıdır ve bedensel ya da zihinsel uyarılmayı destekler.
• Cinsel inhibisyon sistemi — sexual inhibition system: Olası tehditleri, istenmeyen sonuçları veya o anda cinselliğe devam etmeyi sakıncalı kılabilecek sinyalleri izler ve yanıtı baskılar.

Bunlar beyinde yan yana duran iki gerçek pedal ya da tek birer merkez değildir. Birbirine bağlı sinir ağlarını, öğrenilmiş çağrışımları, dikkati, duyguları ve bedensel sinyalleri anlatan işlevsel bir modeldir. Gaz-fren metaforu sistemi görmemizi kolaylaştırır; biyolojinin tamamı değildir.

Modelin şaşırtıcı yanı şu: Uyarılma ve inhibisyon, aynı cetvelin iki zıt ucu olmak zorunda değildir. İkisi aynı anda güçlü olabilir. Birine yoğun çekim duyarken aynı anda mahremiyet eksikliği, gebelik veya enfeksiyon kaygısı, ağrı beklentisi ya da “iyi performans göstermeliyim” düşüncesi nedeniyle geri çekilmek mümkündür. Bedendeki çelişki, kararsız veya bozuk olduğun anlamına gelmez; sistem birden fazla sinyali birlikte işliyordur.

Beyin uyaranı değil, anlamını okur

Gazı devreye sokan şey yalnızca çıplaklık, dokunma veya çekici bulduğun biri değildir. Beyin, o uyaranın bu anda ve bu koşullarda ne anlama geldiğini değerlendirir. Hoş bir temas bir durumda davet gibi, başka bir durumda beklenti veya baskı gibi algılanabilir. Aynı mesaj sakin bir akşamda merak uyandırırken, acele içinde ya da mahremiyetin belirsiz olduğu bir anda sistemi kapatabilir.

Bu nedenle kişisel gaz ve fren tetikleyicileri yalnızca “sevdiğim şeyler” ve “sevmediğim şeyler” listesi değildir. Ortam, ilişki içindeki anlam, geçmiş deneyimler, dikkat ve bedenin o andaki durumu sinyalin nasıl okunacağını değiştirebilir. Bir etken bazı zamanlarda gaz, bazı zamanlarda fren olabilir. Örneğin yenilik bir kişide merak yaratabilir; aynı kişide kontrol kaybı hissedildiğinde temkin doğurabilir.

Gazı destekleyebilen ipuçları arasında çekim, merak, güven, mahremiyet, hoş duyumlar ve zihinsel olarak orada olabilmek bulunabilir. Freni güçlendirebilenler arasında ise izlenme ihtimali, ağrı beklentisi, baskı, çatışma, istenmeyen sonuç kaygısı veya bedensel sınırların aşılacağı hissi yer alabilir. Bunlar evrensel reçeteler değildir. Bir kişinin sistemiyle diğerininki, hatta aynı kişinin farklı anlardaki sistemi aynı sinyali farklı yorumlayabilir.

Frenin varlığı da başlı başına bir kusur değildir. Cinsel inhibisyon sistemi sınırları, güvenliği ve olası sonuçları hesaba katmaya yardım eder. Ama fren çok kolay devreye giriyorsa veya uzun süre çözülmüyorsa, kişi bunu “Bende arzu yok” diye yorumlayabilir. Oysa daha doğru soru bazen şudur: Gaz mı gelmiyor, yoksa fren mi bırakmıyor?

Dışarıdan aynı, içeride farklı

İki deneyim düşün. İlkinde kişi cinsel uyaranları pek fark etmiyor; dikkatini çeken, merak uyandıran veya yaklaşma isteğini destekleyen çok az sinyal var. Burada gaz düşük olabilir. İkincisinde çekim ve merak mevcut, fakat zihnin bir bölümü sürekli kapının kilitli olup olmadığını, partnerin beklentisini veya bedenin nasıl göründüğünü denetliyor. Burada gaz çalışırken fren daha baskın olabilir.

Sonuç dışarıdan aynı görünebilir: yaklaşmamak, uyarılmamak ya da cinselliği istememek. Fakat mekanizma aynı değildir. Bu ayrım önemlidir; çünkü “libidom düşük” etiketi, sistemde neler olup bittiğini görünmez hâle getirebilir. Ayrıca partnerin otomatik olarak “Artık beni istemiyor” sonucuna varmasına yol açabilir. Tek bir andaki düşük yanıt, tek başına kişi, partner veya ilişki hakkında kesin bir hüküm vermez.

Cinsel uyarılma, bilinçli istek ve bedensel yanıt birbiriyle ilişkili olsa da kusursuz biçimde aynı anda ilerlemek zorunda değildir. Bedenin verdiği bir tepki rıza anlamına gelmez; zihinsel ilgi de bedenin hemen yanıt vereceğini garanti etmez. İkili kontrol modeli bu karmaşıklığı bir arıza gibi değil, sistemin normal çalışma biçiminin parçası olarak okumaya yardım eder.

Kendi gösterge panelini okumak

Amaç freni zorla kaldırmak veya her koşulda gaz üretmek değil. Daha yararlı yaklaşım, sistemi merakla izlemektir. Yakın zamanda arzunun kolayca ortaya çıktığı bir anı ve belirgin biçimde geri çekildiği başka bir anı düşün. Kişiye ya da davranışa odaklanmadan önce ortamda hangi sinyallerin bulunduğuna bak:

• Hangi ayrıntılar yaklaşmayı, merakı veya güveni destekliyordu?
• Dikkatinin bir kısmı neyi kontrol ediyor ya da önlemeye çalışıyordu?
• İstemediğin bir beklenti, acele veya sonuç kaygısı var mıydı?
• Fren devreye girdiğinde bunu “Ben böyle biriyim” diye mi yorumladın?

Bu sorular tanı koymaz ve tek başına çözüm vaat etmez. Yalnızca “var ya da yok” dilinin yerine daha hassas bir harita sunar. Partnerle konuşurken de “Beni istemiyor musun?” yerine “Şu anda seni rahatlatan veya durduran ne var?” sorusuna alan açabilir.

Gaz ve fren sistemi arzunun neden değişebildiğini açıklıyor. Fakat geriye önemli bir zamanlama sorusu kalıyor: Arzu motoru, cinsellik başlamadan önce mi çalışmak zorunda?